Shajara

sulton sodot

СУЛТОН СОДОТ (САОДАТ)
АМИР САЙЙИД АЛИ АКБАР ибн САЙЙИД ИМОМ МУҲАММАД АЛ-АСКАРИЙ АЛ-БААЖ САБАЪ ДУЖАЙЛ р.а. 
(IX-Х аср)
 

Ўзбекистон Республикаси Термиз шаҳрининг шарқий қисмида Султон Саодат мақбараси меъморий ёдгорлик мажмуаси бор.  Бу мажмуа  X аср бошидан XVII асргача барпо этилган тарихий обидадир. Ушбу мажмуада саййидлар сулоласининг мақбаралари жойлашган бўлиб, мажмуа 20 яқин мақбарадан иборат ҳамда ушбу мажмуа «мингсаййид» деб ҳам номланган бўлиб, у ерда мингдан ортиқ саййидзодалар дафн этилганлиги манбаларда келтирилган. Биринчи бўлиб бу ерда Термиз атрофидаги ерлар эгаси – cаййидзода Амир Саййид Али (бошқа манбаларда тўлиқ исми Саййид Али Акбар, бошқа лақаблари — Ал-Амир, ал-Асғар, ат-Тақий, ал-Муттақий) мақбараси бунёд этилган.

Мақбаралар пештоқ ва гумбазли чорсу хоналардан иборат. Ҳовлининг тўридаги пештоқ ва икки қанотидаги гумбазли мақбаралар бир хил тархда қурилган, жанубдаги мақбара зиналар ҳисобига кичикроқ кўринади. Шимоли-ғарбидаги мақбаранинг қурилма ва безаклари оддий ғиштдан  жуфт-жуфт қилиб терилиб, тўлқинли безак хосил қилинган. Ички хона деворларига ғиштдан хошияли бўртма равоқлар ишланган. Жануби-ғарбдаги мақбара шимоли-ғарбдагидан бироз кичик, кўриниши оддий, ганч сувоқли. Мазкур икки мақбара орасидаги пештоқи супа тўрига меҳроб жойлашган. Сиркор кошинлар бинога алоҳида хусн бағишлаган. XV-XVII асрларда қурилган мақбараларда ўша даврга хос юлдузсимон гирих навшлар, ганчкори безаклар кенг қўлланилган. Мажмуа Ўзбекистон мустақилликка эришганидан кейин таъмирланиб, зиёратгохга айлантирилган.

Халқ орасида Султон Саодат номи билан машҳур бўлган шахс, аслида СУЛТОН СОДОТ, яъни саййидлар султони бўлмиш Амир Саййид Али Акбар ибн Cаййид имом ал-Аскарий (ансоб яъни насаб илмига оид манбаларда тўлиқ исми Саййид имом Муҳаммад ал-Аскарий ал-Бааж) дир. Бу зотнинг вафот этган даврлари  9 аср охирларига ва бошқа манбада 10 аср бошларига тўғри келиши манбаларда келтирилган.

Яна бошқа манбаларда тарихчиларимиз халқ орасида Султон Саодат (Содот) номи билан танилганлар шахс бу (А) Саййид Ҳасан алАмир  ёки бошқа манбаларда (Б) Амир Саййид Али Акбар  деб ҳам келтирганлар. Тарихий манбаларда айтилишича, Термиздаги саййидларнинг ўз давридаги султони, яъни амири айнан шу зотлар бўлган эканлар. Тадқиқотларимиз шуни кўрсатдики, ушбу зотлар Аҳли-байт хонадонининг машҳур вакилларидан бўлиб, уларнинг насаб шажаралари турли Имомларга бориб туташади, қуйида бу ҳақда батафсил тўхталамиз.

(Қаранг: 1) “Буюк Термизийлар” Мирзо Кенжабек, Имом Термизий халқаро илмийтадқиқот маркази, Тошкент 2017, Ўзбекистон миллий энциклопедияси давлат илмий нашриёти, 232-233 бетлар. 

2) Ўзбекистон Миллий энциклопедияси, 8-жилд. Тошкент 2004, 127-бет.

3) “Дурдонахои Наср” Адиб, Душанбе 1985 й, 375-бет.

3) “Саййидлар шажараси” М.Султонова, Тошкент 2017 й., “Тошкент ислом университети”, 23-24 бетлар.

4) “Дастур ул-мулк” аллома  Хожа Самандар Муҳаммад Термизий (XVII аср) таржимон Ж.Эсонов, Тошкент 1997 й. 12бет)    

Шунингдек, қўлёзма насаб шажараларда бу зотларнинг тўлиқ исмлари, насаблари ва яшаган даврлари қуйидагича келтирилган:

(А) 

  1. Имом Али ибн Абу Толиб р.а. (599-661)
  2. Имом Ҳусайн р.а. (626-680)
  3. Имом Зайнулобиддин р.а. (658-713)
  4. Имом Муҳаммад Боқир р.а.   (бошқа бир шажарада  Имом Ҳасан ал-Асғар) (677-732)
  5. Саййид Абдуллоҳ (700-761)
  6. Саййид Ҳасан ал-Амир (725— ?)    (унинг яшаган даври 8 аср)

 

(Б)

  1.  Имом Али ибн Абу Толиб р.а. (599-661)
  2. Имом Ҳусайн р.а. (626-680)
  3. Имом Зайнулобиддин р.а. (658-713)
  4. Имом Муҳаммад Боқир р.а. (677-732)
  5. Имом Жаъфари Содиқ р.а. (701-765)
  6. Имом Мусо Козим р.а. (744-799)
  7. Имом Али Мусо Ризо р.а. (765-817)
  8. Имом Муҳаммад Тақий р.а. (801-835)
  9. Имом Али Нақий (Ҳодий, аз-Закий, ал-Аскарий) р.а. (826-868)
  10. Саййид Имом Ал-Аскарий (ансоб манбаларида тўлиқ исми — Саййид имом Муҳаммад ал-Аскарий ал-Бааж) р.а. (842-866(7))
  11. Амир Саййид Али (тўлиқ исми — Амир Саййид Али Акбар, яна бошқа лақаблари — Ал-Амир, ал-Асғар, ат-Тақий, ал-Муттақий)   (унинг яшаган даври 9 асрга тўғри келади)

Бизнинг шажарашунос мутахассислар дунёдаги «Нақиб Садат ал-Ашраф» нақобат ташкилотлари шажарашунос олимлари билан ҳамкорликда юқорида келтирилган аждодлар ва уларнинг фарзандлари ва яшаган даврларини тадқиқ ва таҳлил қилиб, илк қадим ансоб (насаб) китоблари билан солиштирган ҳолда қуйидаги қимматли маълумотларни аниқлашга муваффақ бўлдилар:

(А) – ҳарфи билан келтирилган шажарадаги Имом Зайнулобиддин р.а.нинг ўғли  4-рақамдаги Имом Муҳаммад Боқир р.а.нинг ҳақиқатдан  Саййид Абдуллоҳ исмли ўғли бўлганлиги ва унинг етти нафар ўғлининг исмлари илк Ансоб китобларида келтирилган. Аммо ушбу 5-рақамдаги Саййид Абдуллоҳнинг  6-рақамда келтирилган Саййид Ҳасан ал-Амир исмли ўғли бўлганлиги ҳақида маълумотлар ансоб (насаб) илмига оид манбаларда келтирилмаган.

Саййид Ҳасан ал-Амир шажараси ҳақидаги маълумот асосан «Фасиҳи Хавафи» номли тарихий асарда ҳамда кейинги даврлардаги қўлёзма шажараларда келтирилганини ҳисобга оладиган бўлсак, бу зот ўз даврида ҳақиқатдан ҳам Термездаги саййидлар сулоласининг таниқли вакилларидан эканлигига, ўз даврида Термиз атрофидаги ерлар эгаси бўлганлигига ҳамда Султон Саодот мажмуасидаги мақбаралардан бирига дафн этилган саййидзодалардан бири эканлигини таъкидлаш мумкин. Шунингдек, унинг авлодларидан ҳисобланган Абул Ҳасан Абдуллоҳ Моҳруй Сомонийлар ҳукмдори Исмоил Сомонийнинг қизи Моҳи Сиймога уйланганлиги ва уларнинг фарзандлари “хонзода” ва “худованзода” термизий саййидлар деб номланганликлари манбаларда келтирилган. Кези келганда шуни таъкидлаб ўтиш керакки, айрим тарихчи олимларимиз «термизий саййидлари сулоласига фақатгина Саййид Ҳасан ал-Амир исмли саййидзода асос солганлигини ва ушбу “хонзодалар”дан тарқалган сулолаларгина термизий саййидлар ҳисобланадилар…» деб айтаётганларига гувоҳи бўламиз. Аслида Термизий саййидлар деганда нафақат “хонзода” ва “худованзода” саййидлар авлодларини балки кўҳна Термез ҳудудига кўчиб келган, у ерда яшаган ва фаолият олиб борган кўплаб Аҳли-байт хонадони вакилларини ҳам санашимиз тўғри бўлади. Уларнинг насаб шажаралари турли Имомларга бориб туташган бўлиб, буни уларнинг ал-Боқирий, ал-Жаъфарий, ал-Мусавий, ар-Ризавий, ал-Аскарий, ан-Нақий деб номланганликларидан ҳам билиб олишимиз мумкин. Уларнинг авлодлари ҳам Термизий саййидлар деб аталиб келинганлар, бу номланиш ҳозиргача ҳам сақланган бўлиб, Ўрта Осиё давлатлари, Афғонистон, Покистон ва Ҳиндистон давлатларида яшовчи кўплаб саййидлар ўзларини Термизий саййидлар деб атаб келмоқдалар.

(Б) — ҳарфи билан келтирилган шажарадаги Имом Зайнулобиддин р.а.нинг 10 рақамда келтирилган авлоди ўз даврининг имоми бўлган Саййид Имом ал-Аскарий (ансоб (насаб) манбаларида Саййид имом Муҳаммад ал-Аскарий ал-Бааж) р.а.нинг Саййид Али (тўлиқ исми Амир Саййид Али Акбар) номли ўғли бўлганлиги ва ул зотнинг авлодлари  Ўзбекистон ҳудудида, Ўрта Осиё ва Шарқ мамлакатларида тарқалганлиги ҳақидаги маълумотлар ансоб китобларида ва қадим қўлёзма насаб шажараларда кўп учрайди.

Тарихий манбаларда Саййид имом Муҳаммад ал-Аскарий ал-Бааж ибн Имом Али Нақий (Ҳодий) р.а. ҳақларида маълумотлар келтирилган, жумладан, ул зотнинг тўлиқ исмлари Саййид имом Муҳаммад ибн Имом Али Нақий Ҳодий бўлиб, куняси — Абу Жаъфар ва Абу Али, лақаблари ал-Бааж, Сабаъ ад-дужайл, Сабаъ ал-жазиро, ал-Бурҳон, ал-Аскарий, аз-Закий, ат-Тақий ва бошқа лақаблари ҳам бўлган. Отаси — Имом Али Нақий р.а. бўлиб, ал-Аскарий, ал-Нақий, ал-Ҳодий каби лақаблари бўлган, онасини исми — Сулайл бошқа манбаларда Ҳудайса деб ҳам келтирилган. Саййид Муҳаммад Имом Али Нақий р.а.нинг тўнғич ўғли бўлиб, милодий 842 йили Мадина шаҳри яқинидаги Сария қишлоғида дунёга келган. Тарихий манбалардан ул зотни каромат соҳиби эканликлари ҳақида маълумотлар ҳам мавжуд. Саййид Муҳаммад ал-Аскарий отасидан сўнг имомликка тайинланиши керак бўлган асосий даъвогарлардан бўлган, аммо 866 йилда тўсатдан бетоб бўлиб, бошқа манбаларда Аббосий халифалар томонидан заҳарланиб вафот этганлиги айтилган. Унинг вафотидан сўнг, имомликка унинг укаси Имом Ҳасан ал-Аскарий р.а. тайинланганлиги тарихий асарларда келтирилган. Саййид имом Муҳаммад ал-Аскарий ал-Баажнинг мақбараси Ироқнинг Самарро шаҳридан 50 км. узоқликдаги Балад шаҳарчасида жойлашган. Кези келганда шуни эслаб ўтиш жоизки, Ўрта Осиёда жумладан Ўзбекистонда топилаётган қўлёзма насабнома шажараларда Амир Саййид Али Акбарнинг отасини исмини Саййид имом Ҳасан ал-Аскарий р.а. ёки Саййид Имом Аскарий ва яна бошқа шажараларда эса Саййид имом Муҳаммад ал-Аскарий р.а. деб ёзиб келинган. Ансоб (насаб) илмига оид китоблардаги тарихий маълумотларни эътиборга оладиган бўлсак, Саййид Имом Ҳасан Аскарий р.а.нинг Имом Муҳаммад Маҳдий исмли ўғли бўлганлиги айтилган, шунингдек, унинг акаси Саййид имом Муҳаммад ал-Аскарий р.а.нинг Саййид Али исмли ўғли бўлганлиги ва ундан авлодлар тарқаганлиги манбаларда келтирилган ва бу дунёдаги кўплаб насабшунос олимларнинг тадқиқотлари натижасида ўз тасдиғини топган. Аксар қўлёзма шажаралар ва манбаларда Саййид Али р.а.нинг лақаби Акбар (яна бошқа лақаблари — ал-Амир, Асғар, ат-Тақий, ал-Муттақий) бўлган деб ҳам келтирилган.

Imom Ali Naqiy

Имом Али Нақий (Ҳодий) ва Имом Ҳасан ал-Аскарий р.а.ларнинг мақбараси, Самарро шаҳри, Ироқ.

muhammad ibn ali hadi

محمد بن علي الهادي

Саййид имом Муҳаммад ал-Аскарий ал-Бааж Сабаъ дужайл р.а.нинг мақбараси, Балад шаҳарчаси, Ироқ.

Шунингдек, Саййид Али ибн Саййид имом Муҳаммад ал-Аскарий ал-Бааж р.а.нинг Cаййид Жаъфар, Саййид Аҳмад ва Саййид Ҳусайн исмли укалари, яна бошқа манбада Саййид Муҳаммад исмли укалари ҳам бўлганлиги тўғрисида насабшунос олимлардан ан-Нажафийнинг «Бахр ал-Ансоб», Ибн Шадкумнинг «Тухфат ал-Азхар», Харзаддиннинг «Маркад ал-Маориф» каби асарларида маълумотлар учрайди. Султон Содот Саййид Али Акбарнинг укаси Саййид Аҳмад ибн Саййид имом Муҳаммад ал-Аскарий ал-Бааж р.а.нинг мақбараси Озарбайжонда мавжуд. Туркманистон, Покистон, Ироқ ва Эрон давлатларида ҳам Саййид имом Муҳаммад ал-Аскарий ал-Бааж ибн Имом Али ал-Нақий ал-Ҳодий р.а.нинг ўғиллари ҳисобланган Саййид Жаъфар, Саййид Али, Саййид Аҳмад, Саййид Ҳусайнлардан тарқалган кўплаб сулолалар мавжуд бўлиб, улар «Содот ал-Бааж», «Содот ал-Нақий Аскарий» ва бобокалонлари Имом Али Мусо Ризо р.а.га нисбат берган ҳолда «Содот ал-Ризавий ал-Ҳусайний» деб номланиб келишади.

 

Амир Саййид Али Акбарнинг яшаган даврлари 9 асрга тўғри келишини ҳисобга оладиган бўлсак, манбаларда Султон Содот деб келтирилган ва шу ном билан машҳур бўлган инсон айнан шу саййидзода бўлганлигини таъкидлаш мумкин. Ривоятларга қараганда, Султон Содот Амир Саййид Али Акбар Ироқ ҳудудидан Эрон орқали  Самарқандга келиб яшаганлар, сўнг Балхга кўчиб ўтиб, бироз вақт у ерда ҳам яшаб ва кейин аҳли оилалари билан Термиз ҳудудига келиб муқим қолганлар, авлодлари эса кейинчалик Бухоро ва Самарқанд вилоятларига кўчиб ўтишган.  Султон Содот Амир Саййид Али Акбар ибн Саййид имом Муҳаммад ал-Аскарий ал-Бааж р.а.нинг қабри Термиздаги Султон Саодат (Содот) мажмуасидаги асосий мақбарада жойлашган.

Марҳум олим Жаббор Эсоновнинг ёзишича, машҳур шайх ва шоир, адиб ва аллома, “Дастур ул-мулк” (“Подшоҳлар учун қўлланма”) асарининг  муаллифи Хожа Самандар Муҳаммад ибн Бақо Термизийнинг насаб шажараси Султон Содот (Саодат)га – Амир Саййид Али Акбарга боғланади. “Дурдонахои Наср” китобида, XV-асрнинг машҳур шоири, мусиқашунос, тил ва бошқа фанлар олими бўлган  Соҳиб Балхий Шарифий Термиздаги саййидлар ҳақида кўп шеърлар ёзганлиги ва ушбу шеърларининг илк сатрлари Султон Содот (Саййидлар Султони) Амир Саййид Али Акбар Термизий мақтови ва мадҳи билан бошланиши ҳақида айтилган.

Хулоса қилиб айтганда, Термиз худудида кўплаб саййидзода имомзода сулолалар яшаганлар, жумладан, тарихда машҳур бўлган Термиз саййидларининг исмларида Ҳасаний (Имом Ҳасан р.а. авлодлари), Боқирий (Имом Муҳаммад Боқир р.а. авлодлари), Мусавий (Имом Мусо Козим р.а. авлодлари), Ризавий (Имом Али Ризо р.а. авлодлари), Тақий (Имом Муҳаммад Тақий р.а. авлодлари), Нақий ва Аскарий (Имом Али Нақий ва Саййид имом Муҳаммад ал-Аскарий ал-Бааж р.а. авлодлари) каби тахаллуслар учраши буни яққол далилидир. Ҳиндистон ва Покистон диёрларида ҳам бундай номланишлар учраб туради, Термизий саййидлар, Бухорий саййидлар, Хоразмий саййидлар, Хуросоний саййидлар ва шу каби номлар шулар жумласидандир. Термиздаги Султон Саодат меъморий ёдгорлик мажмуасида кўплаб саййидларнинг номсиз қабрлари жойлашган бўлиб, уларнинг кимлигини аниқлашни ҳозирча имкони йўқ. Милодий IX асрда яшаб ўтган Султон Содот яъни Саййидлар Султони  ва Амири  — Саййид Али Акбар ибн Саййид имом Муҳаммад ал-Аскарий ал-Бааж Сабаъ дужайл р.а бўлиб, ул зотнинг авлодлари ҳозирда Яқин Шарқ давлатларида ва Ўрта Осиё ҳудудида, жумладан,  Ўзбекистоннинг Термиз, Фарғона, Андижон, Самарқанд ва Бухоро вилоятларида, ҳамда қўшни Тожикистон, Туркманистон ва Афғонистон давлатларида яшаб келишмоқда.

 

Султон Содот Амир Саййид Али Акбарнинг машҳур авлодлари:

  • Саййид Эшони Имло Муҳаммад Оҳунд Бухорий — машҳур авлиё, тариқат шайхи.
  • Саййид Қамбар Али Фарғоний — Мирзо Бобурнинг машҳур саркардаларидан бири.
  • Саййид Али Шоҳ Термизий — Пир Бобо Бунир (Покистон)- машҳур авлиё, муршид.
  • Қози Саййид Баҳодирхон — Самарқанд вилояти, Иштихон шаҳрининг сўнгги қозиси, Иштихонлик саййидлар аждоди.
  • Саййид Аҳмад – Саййид Ота номи билан танилган машҳур авлиё, Аҳмад Яссавий қ.с.нинг халифаси, тариқат пири.
  • Шайх Саййид Баҳоуддин Нақшбанд Бухорий – Нақшбандия тариқати асосчиси, шайх, машҳур авлиё.
  • Саййид Абдуллоҳ Мадиний – Шоҳимардон (Фарғона)лик авлиё, қутб ул-ақтоб, Шоҳимардонлик саййидларнинг аждоди.
  • Саййид Боқи Хожа Андижоний – тариқат пири, Андижонлик саййидлар аждоди.
  • Саййид Ҳасан Шоҳи Хомуш – қадим Бадахшон ўлкаси шоҳи.
  • Саййид Фахриддин Сабзварий – Эроннинг Сабзевар саййидлари аждоди.
  • Шайх Саййид Мавдуд Чиштий – Чиштия-Мавдудия тариқати асосчиси, шайх ва авлиё, Чишт, Афғонистон.
  • Саййид Тожиддин Муҳаммад Нагпурий Тож бобо – машҳур авлиё, Нагпур, Ҳиндистон.
  • Шол Пир Бобо — авлиё, пир, Балочистон, Покистон.
  • Хожа Саййид Мир Хованд Махмуд Нақшбандий Ҳазрати Эшон – машҳур авлиё, тариқат пешвоси, Панжоб, Покистон.
  • Саййид Вали Кироний – тариқат шайхи, пир, авлиё.
  • Саййид Хожа Шамсиддин Иброҳим Йукпаси – авлиё, тариқат пири.
  • Хожа Саййид Абдуллоҳ Чиштий – тариқат пешвоси, авлиё, Навада, Ҳиндистон.
  • Саййид Жамолиддин Афғоний – машҳур сиёсий арбоб, исломшунос.
  • Саййид Аҳмад Амируддин –сўфий, давлат арбоби, мударрис.
  • Саййид Султон Масъуд Дақиқ – давлат ва жамият арбоби.
  • Саййид Абдуллоҳ ал Маҳжуб Маккий – Маккаи Мукарраманинг муфтийси, машҳур шайх.
  • Саййид Муҳаммад Усмон ал Мирғаний Маккий – шайх, Хатмия тариқати асосчиси.
  • Саййид Амир Султон Шамсиддин Бухорий — тасаввуф шайхи, Усмонлилар султони Боязид Йилдиримнинг пири, мақбараси Бурса шаҳрида.

Султон Содот Амир Саййид Али Акбарнинг авлодлари ва уларнинг насаб шажаралари ҳақидаги маълумотларни биз аввалги мақолаларимизда келтириб ўтганмиз. Улар билан танишиб чиқишингиз мумкин.  (Эшон Имло Бухорий, Шайх Баҳоуддин Нақшбанд, Қози Саййид Баҳодирхон ҳақидаги мақолаларга қаралсин)

 

Мир Асқар ҳожи Обидов

тарихчи ва шажарашунос олим, 

халқаро жамиятнинг вакили ва

дунёдаги бир неча нақобатларнинг

фахрий шажарашуноси.

 

“Туркистон Саййидлари ва Эшонлари”

Хорижий  халқаро жамияти раиси

Саййид Сардорхон Жаҳонгир Жийлоний Ҳасаний

тақризи остида тайёрланди. 

sulton saodat

sultan saadat

sulton saodat

султан саадат

sayyid ali akbar bin imam hasan al askari

sayyid ali akbar bin imam hassan al askari

sayyid ali akbar bin imam hasan askari