Shajara

Qozi Sayyid Bahodirxon ibn Sayyid Ibrohimxo’ja

(1860—1916)

Sayyid Ibrohimxo’ja o’g’li Qozi Sayyid Bahodirxon XIX asr oxiri XX asr boshlarida yashab o’tgan Samarqand viloyatining Ishtixon shahrida oxirgi qozi lavozimida faoliyat qilgan hamda shariat ulamosi, faqih va Mir Arab madrasasining mudarrisi sifatida ham faoliyat yuritgan yetuk shaxsdir.

Qozi Sayyid Bahodirxonning tug’ilib o’sgan Ishtixondagi “Safoxo’ja” qishlog’i tarixiy manbalarga qaraganda, sayyidlar, eshonlar va xo’jalar avlodlari yashagan mintaqa hisoblanadi. Aynan shu qishloq Qozi Sayyid Bahodirxonning ajdodlaridan bo’lmish XVIII asrning boshlarida yashab o’tgan va asli Buhoro sayyidlaridan bo’lgan Sayyid Qaroxo’ja Buhoriy, ukasi Sayyid Abdurahmonxo’ja Buhoriy va Mir Arab madrasasida mudarris bo’lib ishlagan kuyovi Sayyid Safoxo’ja (ayrim manbalarda Naqshbandiya tariqati piri Xalifa Safo xoja yoki Muhammad Safo xoja deb ham keltirilgan) tarafidan shu qishloqqa asos solingan ekan. Qishloq tarihiga oid manbalarga va rivoyatlarga ko’ra qishloq hududidagi yerlar Buhoro amiri Amir Haydar tomonidan aka-uka Sayyid Qaroxo’ja Buhoriy va Sayyid Abdurahmonxo’ja Buhoriylarga yer mulk sifatida ajratilgan ekan.

Qozi Sayyid Bahodirxonning yozma manbalardagi nasab shajarasiga binoan, uning o’zi Husayniy sayyidlardan ya’ni Imom Husayn ibn Imom Ali ibn Abu Tolib r.a.ning avlodlaridan hisoblanib, shajarada 38-avlod vakili ekanligi qayd qilingan. U kishining otalari Sayyid Ibrohimxo’ja hunarmand bo’lish bilan birga, diniy bilimlarni ham puhta egallagan. Shu boisdan ham, o’z o’g’liga bolalik chog’idanoq ta’lim tarbiya bergan. Sayyid Bahodirxon otasi va bobosidan bilimlarni egallagan, ko’plab ilmiy anjumanlarda hadis darslarini tinglagan. 12 yoshida Qur’oni Karimni yod olgan. Sayyid Bahodirxon Naqshbandiya tariqati bo’yicha dastlab Naqshbandiya tariqatining mashhur murshidi Xalifa Muhammad Husayn Buhoriy (1753-1833)ning xalifasi Sayyid Safoxo’janing shogirdi bo’lgan bobosi Mullo Sayyid Rahmatullohxo’jadan, so’ng uning shogirdi Qozi Sayyid Munavvarxo’ja ibn Sayyid Hidoyatxo’jadan ta’lim tarbiya olgan. Avvaliga qishloq madrasasida tahsil olib, keyinchalik Buxorodagi Mir Arab madrasasida ilm olishni davom ettirgan. Sayyid Bahodirxon arab va fors tillarini mukammal bilgan va shu bilan birga tarix, fiqh (islom qonunshunosligi), falsafa va shunga ox’shash ko’plab bilimlarni egallagan. Arastu va Suqrotlarning hayoti bilan qiziqqan. Tasavvuf namoyondalari va ulug’ avliyolar Bahouddin Naqshbandiy, Xoja Ahmad Yassaviy, Najmiddin Kubro kabi shayxlar ta’limotini ham o’rgangan. Sheroziy va Alisher Navoiy ijodi bilan ham bahramand bo’lgan. Bu bilimlar samarasi o’laroq keyinchalik esa, Sayyid Bahodirxon Mir Arab madrasasining mudarrisi lavozimigacha ko’tarilgan.

Qozi Sayyid Bahodirxonning ajdodlariga berilgan shajaraga nazar solinsa, u ota tomonidan Sayyid Burhoniddin Sulaymon Al-Qodiriy ibn Sayyid Imomiddin ibn Sayyid Qosim ibn Sayyid Muhammad Sha’bon Ibn Sayyid Ahmad (laqabi Sayyid Ota) Buloqiy ibn Sayyid Muhammad Hilvatiy ibn Sayyid Muhammad ibn Sayyid Ali Akbar ibn Imom Hasan Al-Askariy ibn Imom Ali Al-Naqiy ibn Imom Muhammad Al-Taqiy…ga borib qadaladi. Kubraviya tariqati mashhur murshidi Shayx Maxdumi Xorazmiyning maqomati bo’lmish qadimiy «Jodatul Oshiqin» (muallifi Sharofuddin Husayn Xorazmiy) qo’lyozma kitobida ham mazkur Sayyid Ahmad — avliyo Sayyid Otaning nasablari quyidagicha: Sayyid Ahmad (laqabi Sayyid Ota) Hilvatiy ibn Sayyid Muhammad ibn Sayyid Muhammad Ibn Sayyid Ali Akbar ibn Imom Hasan Al Askariy ibn Imom Ali Al-Naqiy ibn Imom Muhammad Al-Taqiy…deb keltirilganligi ham ansob ilmida tarixiy ahamiyatga egadir. Ya’ni Qozi Sayyid Bahodirxonning shajarasida keltirilgan ajdodi Sayyid Ahmad — avliyo Sayyid Otaning  nasabnomasi va qadimiy «Jodatul Oshiqin» qo’lyozma kitobida keltirilgan avliyo Sayyid Ota laqabli — Sayyid Ahmadning nasabnomasi bir-biri bilan hamda boshqa qadim qo’lyozma shajaralar bilan solishtirilganda, ushbu shajaralar ham bir-biriga muvofiqligini ko’rsatadi. Kezi kelganda shuni aytish joizkim, tarixda sayyidlar avlodidan etishib chiqqan Sayyid Ota ismli avliyo zotlar ko’p bolgan, o’z davrida mashhur bo’lgan bunday ismli shaxslarning nomlari ko’plab qo’lyozma shajalarda uchraydi va ularning avlodlari o’zlarini Sayyid Ota avlodlari deb atab kelishadi.

O’z navbatida esa, Qozi Sayyid Bahodirxonning shajarasida keltirilgan ajdodi — avliyo Sayyid Burhoniddin Sulaymon Al-Qodiriy (bu erda Al-Qodiriy deb atalishi Shayx Abdulqodir Jiloniy G’avsul A’zam asos solgan «Qodiriya» tariqatida bo’lganligini anglatadi) Sayyid Ahmad (laqabi Sayyid Ota) Buloqiyning avlodi bo’lib, ul zot orqali nasabi Imom Hasan Al-Askariyning o’g’li hisoblanmish Sulton Sodot deb nom qozongan Sayyid Ali Akbarga borib ulanadi. Sayyid Ali Akbar (boshqa manbalarda Sayyid Ali, yoki Ali Asg’ar deb ham keladi) esa, Hasan Al-Askariyning (o’n birinchi imom) ikkinchi o’g’illari bo’lgan, degan ma’lumotlar va rivoyatlar ba’zi tarixiy ansob (nasab) kitoblarda va qo’lyozma manbalarda qayd qilingan. Yana boshqa ansob kitoblarida esa Imom Hasan Al-Askariyning Sayyid Muhammad Al-Ba’aj Al-Askariy ismli akasi bo’lganligi va uning ham Sayyid Ali ismli o’gli bo’lib, uning avlodlari diyorimizda ham tarqalganligi va ansob kitoblarida ular «Sohib Al-Askar» va «Sadati Buhoriy Al-Askariy» deb atalishi haqida, Buhoro va Samarqand hududida hamda Eron, Iroq va Arab davlatlarida Sayyid Ali ibn Muhammad Al-Ba’aj Al-Askariy ibn Imom Ali Al-Hodiy Al-Naqiyning avlodlari mavjudligi to’g’risida va ular «Sadati Buhoriy Al-Ba’aj Al-Askariy» deb atalishlari haqidagi ma’lumotlar ham manbalarda uchraydi. Ushbu sulola avlodlari arab diyorlarida «Naqviy Rizaviy sayyidlar» deb nomlanib kelinadilar.  Dunyodagi  ko’plab mashhur avliyolarning nasablari aynan Sayyid Ali Akbar ibn Imom Hasan Al-Askariy ibn Imom Ali Al-Hodiy Al-Naqiyga ya’ni 11-chi Imomga borib ulanishi to’g’risidagi ma’lumotlar tarixiy manbalarda va ayniqsa qadim qo’lyozma nasab shajaralarda ko’plab bayon etilgan. Shuningdek, bu haqda Qozi Sayyid Bahodirxonning avlodlarida saqlanayotgan ikki qo’lyozmada ya’ni “Nasabnoma-i Sharif” larda ham keltirilgan. Avlodlar qo’lida saqlanayotgan ikki qo’lyozma shajaralarning xoshiyasida mazkur shajaralar hijriy 1244 yilda tasdiqlanganligi ham qayd etilgan.  Qozi Sayyid Bahodirxonning ajdodi bo’lgan Sayyid Ali Akbarning qabri Termizdagi Sulton Saodat (Sodot) majmuasidagi maqbarada joylashganligi haqidagi ma’limotlar tarixiy manbalarda qayd etilgan.

Qozi Sayyid Bahodirxon 1895 yilda Ishtixonga qozi lavozimiga tayin etiladi. Hanafiy mazhabiga ko’ra shariat qoidalarini tatbiq qiladi va el orasida yetuk faqih sifatida taniladi. Shu bilan birga Naqshibandiya tariqati ta’limotini ham xalq orasida keng targ’ib qiladi.      1911 yilda o’z mablag’idan Ishtixon shahrida katta xonaqoh barpo etadi. Xonaqohda masjid, kutubxona va zikr ahli to’planadigan zikrxona mavjud bo’lib, tevaragi mutolaa uchun kichik hujralardan iborat bo’lgan. Afsuski ushbu katta xonaqoh Sovet hukumati davrida vayronaga aylangan. Hozirda xonaqohning o’rnida Ishtixon dehqon bozori bunyod etilgan.

Qozi Sayyid Bahodirxon umrining oxirigacha ya’ni 21 yil Ishtixon qozisi lavozimida ishlagan va oxirgi yillarini o’zi tug’ilib o’sgan Safoxo’ja qishlog’ida kechirgan. 1916 yil Safoxo’ja qishlog’ida vafot etadi va o’sha erdagi “Safoxo’ja” qabristoniga dafn etiladi.      Qozi Sayyid Bahodirxonning farzandlari otasini qabri ustiga maqbara bunyod etadilar. Ammo “quloqlashtirish” davrlarida “yurt egasi” bo’lib qolgan ayrim hudobehabar ochofatlar mazkur maqbarani va qishloqdagi katta madrasani vayronaga aylantirib, uning pishiq «nikolay» g’ishtlarini sotib yeb yuboradilar. Mustaqillikning ilk yillarida “Safoxo’ja” qabristonidagi sayyidlarning qabrlari yana obod qilina boshladi, Qozi Sayyid Bahodirxonning avlodlari ham bobolarining qabr toshini qayta tikladilar.  Alloh barcha o’tgan azizlarni o’z rahmatiga olsin.

“Turkiston Sayyidlari va Eshonlar” Xalqaro Jamiyati mazkur shaxsning avlodlarida saqlanib kelayotgan shajarani tadqiq qilish va qayta tasdiqlash baxtiga muyassar bo’ldi. Jamiyatning mutaxassislari tomonidan shajara o’rganilishi borasida juda ko’pgina tarixiy manbalar guvohi ham bo’lindi. Shoyad bu tarixiy hujjatlar kelajakda boshqa manbalarga ham oydinlik kiritsa ajab emas. Quyida shajaraning asl nusxasidan olingan namunalar Sizlarga havola qilinmoqda.

“Turkiston Sayyidlari va Eshonlari”

Jamiyati  raisi  Sayyid Sardorxon Jahongir

Опубликовано
В рубрике Maqolalar Отмечено